Türkmenistan ajaýyp tebigy mümkinçiliklere eýedir. Biziň Güneşimiz diňe bir myhmansöýerligiň we ýylylygyň nyşany bolman, eýsem, biologik hadysalaryň kuwwatly sazlaýjysydyr. Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe ýurdumyzyň ylym pudagy ene topragymyzyň baýlyklaryny milletiň saglygynyň we ýokary tehnologik ösüşiň açaryna öwürmek bilen öňe gidýär.
Diňe az adamlar biziň özümizi duýşumyzyň irdenki we gündizki ýagtylygyň hili bilen gönümel baglydygy barada pikirlenýärler. Adamyň beýnisinde edil yrgyldawaç ýaly biziň işjeňlik we dynç alyş döwrümizi kesgitleýän «buýruk bekedi» – düwün görnüşli mäz (epifiz) bar.
Haçanda gündiz Günüň ýagtylygy gözüňe düşende ol bedene serotonin – «bagt gormony» we kognitiw energiýany işjeň sintezlemegi üçin buýruk berýär. Gije hut gündiz jemlenen serotonin ýaşardyjy we antioksidant häsiýete eýe bolan öýjükleriň baş goragçysyny – melatonini öndürmäge esas bolýar.
Esasy syr, melatoniniň gijeki zyňyndysynyň amplitudasy gündiz siziň kabul eden ýagtylygyňyzyň intensiwligine baglylygydyr. Gije gowy uky almak we howsalalardan hem-de garramadan goranmak isleýärsiňizmi? Hökman gündizki ýagtylygy kabul ediň! Bu diňe bir maslahat däl, eýsem, düýpli biologik kanundyr.
Süýdemdirijiler bilen geçirilen barlaglaryň netijeleri bu adalgany tassyklaýar: ýeterlik tebigy Gün ýagtylygyny kabul eden jynslaryň gijeki melatonin görkezijileri emeli ýagtylyk görkezijilere görä 70 göterimden gowrak has ýokary netije berdi. Bu bolsa tebigatyň bizi Gün bilen sazlaşykly durmuşda ýaşamagymyz üçin ýaradandygyny subut edýär.
Ýöne iň geň täsirli açyş bize mikroderejede garaşýardy. Gadymy fotosintez hadysasyny geçirýän organizmler bolan sianobakteriýalar hem berk kadaly «biologik sagatlara» görä ýaşaýan eken. Olaryň Günüň hereketlenmesi bilen geçýän metabolizmini sinhronlaşdyrýan şahsy belok maýatnigi (KaiABC ulgamy) bar. Sianobakteriýalar – «ýaşyl» ykdysadyýet üçin täze çeşme.
Bu tebigy meňzeşligi ulanyp Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň hünärmenleri Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň müdiri Durdymyrat Gadamowyň we biotehnologiýalar barlaghanasynyň müdiri Altyn Rahmanowanyň ýolbaşçylygynda synechococcus sianobakteriýalary ýurdumyzyň tebigy şertlerinde ösdürip ýetişdirmek maksady bilen barlag işlerini geçirdiler.
Netijeler haýran galdyrdy. Ýokary derejeli insolýasiýa mikroorganizmleri gysmaýar, tersine olaryň gizlin ätiýaçlaryny işjeňleşdirýär. Ýiti ýagtylykdan goraýjy reaksiýa hökmünde sianobakteriýalar bir kemsiz maddalaryň önümçiligini ösdürýär.
Gymmatly ekzopolisaharidleriň çykyşy 4,7 esse köpeldi. Fikosianiniň kuwwatly antioksidantynyň konsentrasiýasy 2,5 esse artdy. Bu usulyýet emeli ýagtylandyrmany harçlamazdan gün energiýasy bilen işleýän ekologik taýdan arassa, ýokary öndürijilikli fotobioreaktorlary döretmäge ýardam berýär.
Biz döwrebap tehnologiýalary durmuşyň öz akymy bilen birleşdirip, tebigatdan köp zatlary öwrenýäris. Bu gün Türkmenistan diňe bir howasy boýunça oňaýly ýerleşen ülke bolman, ol lukmançylykdan biotehnologiýa senagatyna çenli ähli ugurlarynyň ene topragynyň pähim-parasadyna we güýjüne daýanýan innowasiýalar mekanydyr.
