Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň baştutanlygynda Türkmenistan innowasiýalar we özgertmeler syýasatyny yzygiderli durmuşa geçirmek bilen, bu ugurda uly üstünlikleri gazanýar. Häzirki wagtda Watanymyz ykdysadyýeti we durmuş ulgamy okgunly ösýän, netijeli döredijilik başlangyçlaryny öňe sürýän ýurt, halkara bileleşigiň abraýly hem-de işjeň agzasy hökmünde giňden tanalýar. Dünýäde ähmiýeti barha artýan bilim we ylym ulgamlarynyň toplumlaýyn döwrebaplaşdyrylmagy ýurdumyzyň döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup çykyş edýär. Häzirki taryhy eýýamda Türkmenistanyň ösüşiniň strategik ugry ylmy-tehniki ösüşiň gazananlaryny giňden ornaşdyrmak esasynda milli ykdysadyýetiň ähli pudaklaryny döwrebaplaşdyrmak bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
Milli ylym ulgamy soňky ýyllarda kuwwatly ösüşe eýe boldy. Hemmetaraplaýyn döwlet goldawynyň netijesinde binýatlaýyn nazary we amaly ylmy barlaglaryň gerimi giňäp, alymlaryň netijeli işlemegi üçin zerur şertler döredilýär hem-de ugurdaş düzümler döwrebaplaşdyrylýar.
Hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda milli ykdysadyýeti diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmäge, ony innowasion ýola geçirmäge we jemgyýetimiziň intellektual kuwwatyny pugtalandyrmaga gönükdirilen toplumlaýyn, uzak möhletli maksatnamalar durmuşa geçirilýär. Ähli ulgamlary sanlylaşdyrmak, importyň ornuny tutýan önümçilikleri giňeltmek, eksport kuwwatyny artdyrmak we «ýaşyl» ykdysadyýet ýörelgelerine yzygiderli geçmek häzirki wagtda Türkmenistanyň döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlary bolup çykyş edýär. Şeýle giň gerimli wezipeleri durmuşa geçirmek milli ykdysadyýetimiziň pudaklary üçin utgaşykly tehnologik çözgütleri tapmaga ukyply ylmy-barlag binýadynyň döredilmegini talap edýär.
Paýtagtymyzdaky Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiýa parky milli innowasiýa ekoulgamyny kemala getirmekde möhüm orun eýeleýär. Bu ylmy-barlag toplumynyň döredilmegi ýurdumyzyň ylmynyň taryhynda möhüm tapgyr bolup, nusgawy nazaryýet ylmyndan bilim, ylym we önümçilik integrasiýasynyň amalyýet nusgasyna geçilmegini alamatlandyrdy. Häzirki wagtda bu tehnopark ýurdumyzyň öňdebaryjy tehniki pikirleri we kämil tejribäni özünde jemleýän baş intellektual merkezi bolup durýar. Bu ýerde senagat ösüşi üçin ylmy-amaly esaslar kemala getirilýär, düýpli barlaglar geçirilýär, şeýle hem döwletimiziň durmuş üpjünçiligi ulgamlaryna ýokary tehnologik taslamalaryň ornaşdyrylmagy amala aşyrylýar.
Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň gerimi ylym-bilim ulgamyna döwletimiz tarapyndan berilýän ünsüň ýokary derejesine şaýatlyk edýär. Meýdany 70 müň inedördül metre golaý bolan çägi öz içine alýan toplum ýokary derejeli barlag merkezleri üçin bildirilýän halkara standartlara laýyklykda enjamlaşdyrylan özboluşly ylmy merkezdir. Tehnoparkyň düzümine dünýäniň öňdebaryjy önüm öndürijileriniň barlag we ölçeg enjamlary bilen üpjün edilen ýöriteleşdirilen barlaghanalar girýär. Ýokary hilli enjamlar toplumy ýerli hünärmenlere daşary ýurt barlaghanalarynyň hyzmatyna ýüz tutmazdan çylşyrymly fiziki-himiki, biologik, genetiki we tehniki synaglary geçirmäge mümkinçilik berýär.
Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň içerki gurluşy tehnologik ösüşiň esasy ugurlary boýunça anyk bölünendir. Bu ýerde maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalary, gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri, biotehnologiýalar, materiallary öwreniş we geomaglumat ulgamlary boýunça ýöriteleşdirilen barlaghanalar hereket edýär. Bölümleriň her biri ýurdumyzyň ministrlikleriniň, pudak edaralarynyň we senagat kärhanalarynyň anyk isleglerine gönükdirilen toplumlaýyn wezipeleri çözýär.
Barlaghanalaryň işinde pudagara çemeleşmä aýratyn üns berilýär. Meselem, geografik maglumatlar ulgamlarynyň (GMU) mümkinçilikleri ekologik monitoring ýa-da takyk ekerançylyk üçin ulanylýar, materiallary öwrenişiň gazananlary bolsa täze bioutgaşykly gurluşlary döretmegiň esasy bolup hyzmat edýär. Şeýle çemeleşme ylmyň dürli ugurlarynyň sepgidinde täze çözgütleri tapmaga mümkinçilik berýär.
Hünärmenler Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň intellektual kuwwaty we hereketlendiriji güýjüdir. Bu ýerde Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademikleriniň çuňňur nazaryýet tejribesi we düýpli bilimleri ýaş hünärmenleriň ýokary sanly sowatlylygy we täzeçil pikirlenmesi bilen utgaşykly sazlaşýar.
Tehnopark ýurdumyzyň öňdebaryjy ýokary okuw mekdepleri bilen işjeň hyzmatdaşlyk edip, magistrantlar, aspirantlar we doktorantlar üçin iň uly ylmy-amaly meýdança hökmünde çykyş edýär. Zehinli ýaşlary talyplyk ýyllaryndan başlap ylmy barlaglara çekmek häzirki zaman önümçiliginiň talaplaryna uýgunlaşan ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamaga mümkinçilik berýär.
Türkmenistanyň Howanyň üýtgemegi baradaky Milli strategiýasyny durmuşa geçirmegiň çäklerinde ekologik innowasiýalary işläp taýýarlamak we ornaşdyrmak tehnoparkyň işiniň iň ähmiýetli we ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Merkeziň alymlary Merkezi Aziýa sebitiniň özboluşly howa şertlerine uýgunlaşdyrylan tehnologiýalary döretmek boýunça yzygiderli işleri alyp barýarlar.
Ekologiýa gün tertibinde daşky gurşawyň ýagdaýyna yzygiderli we toplumlaýyn gözegçilik etmek, şol sanda Hazar deňziniň kenarýakasynyň we Aralýaka sebitiniň täsir edýän zolagynyň ekologiýa ýagdaýyna baha bermek möhüm orun eýeleýär. Toplanylýan maglumatlaryň esasynda alymlar bioköpdürlüligi gorap saklamak, ýerleriň ýaramazlaşmagynyň öňüni almak we suw serişdelerini netijeli dolandyrmak boýunça matematiki modelleri hem-de amaly maslahatlary işläp taýýarlaýarlar.
Tehnoparkyň alymlary tarapyndan nebit önümleri bilen hapalanan topraklary düýpli arassalamak we gaýtadan dikeltmek boýunça işlenip taýýarlanylan we üstünlikli patentleşdirilen usul ýurdumyzyň biotehnologiýa ulgamynda gazanan uly üstünligi boldy. Bu tehnologiýa tomsuň yssy hem-de topragyň şorlaşma şertlerinde agyr uglewodorodlary böleklere aýyrmaga ukyply bolan ýerli destruktor-mikroorganizmleriň ýörite ştammlaryny bölüp almaga we medenileşdirmäge esaslanýar. Bu biologik usulyň ulanylmagy nebit-gaz toplumynyň obýektlerinde tehnogen hapalanmalaryň netijelerini aradan aýyrmakda gymmat bahaly we ekologik taýdan howpsuz bolmadyk himiki reagentleriň ýerini tutmaga mümkinçilik berýär. Ýerli mikroflora arkaly substratyň tebigy regenerasiýasy ýerleri gysga möhletde oba hojalyk ýa-da hojalyk dolanyşygyna gaýtaryp berýär we ekoulgama antropogen täsirini aradan aýyrýar.
Ýurdumyzda gaýtadan dikeldilýän energetikany ösdürmek «ýaşyl» ykdysadyýetiň möhüm ugry bolup çykyş edýär. Dikeldilýän energiýa çeşmeleri barlaghanasynda fotoelektrik ulgamlaryň işini kämilleşdirmek we täze görnüşli utgaşdyrylan Gün-ýel energetika gurnamalaryny döretmek boýunça ylmy-barlag işleri alnyp barylýar.
Garagum sährasynyň ilatly ýerlerini, şeýle hem öri meýdan hojalyklaryny energiýa we suw bilen üpjün etmek üçin niýetlenen awtonom geliogurnamalaryň taslamalary aýratyn amaly gyzyklanma döredýär. Parkyň inženerleri tarapyndan işlenip taýýarlanylýan we diňe Gün hem-de ýel energiýasy bilen işleýän suw arassalaýjy we suw göteriji toplumlar uzak öri meýdanlarynda maldarçylygyň netijeliligini düýpli ýokarlandyrmaga ukyplydyr. Şeýle energetika ýerli ulgamlary ösdürmek, sebitleri abadanlaşdyrmak baradaky döwlet maksatnamalarynyň wezipelerine laýyk gelýär we gymmat bahaly köp kilometrlik elektrik geçiriji ulgamlary we degişli infrastrukturalary çekmezden uzak etraplarda amatly durmuş şertlerini üpjün etmäge mümkinçilik berýär.
Ýapyk aýlawly (sirkulýar) ykdysadyýete geçmek senagat galyndylaryna we gaýtadan işlenilýän serişdelere bolan garaýşy üýtgetmek zerurlygyny talap eder. Bu ugurda TYA-nyň Halkara ylmy-tehnologiýa parky ýokary patent işjeňligini görkezip, iri önümçilikleriň galyndylaryny gaýtadan işlemek we ykdysady dolanyşyga çekmek boýunça innowasion çözgütleri işläp taýýarlaýar.
Nebitgaz ýataklarynda tebigy gazy arassalamagyň galyndy önümi bolan artykmaç tehniki kükürdi ulanmak arkaly döredilen organomineral kükürt-polimerbetonyň resepturasy üçin patentiň alynmagy importyň ornuny tutýan önümçiligiň aýdyň mysalydyr. Bu innowasion gurluşyk materialy aýratyn berklige, ýokary dykyzlyga we agressiw himiki gurşawlaryň hem-de çyglylygyň täsirine garşy ýokary durnuklylyga eýedir. Kükürt-polimerbetonyň ulanylmagy gidrotehniki gurluşyk, suwaryş kanallarynyň, şor suw akaba ulgamlarynyň we port desgalarynyň gurluşygy üçin giň mümkinçilikleri açýar, sebäbi bu ýerlerde adaty sement betony duzlaryň täsiri astynda çalt dargap biler. Bu materialyň peýdalanylmagy diňe bir düýpli gurluşygyň özüne düşýän gymmatyny azaltman, eýsem, kükürt galyndylaryny ulanmak boýunça möhüm ekologik wezipäni hem çözýär.
Şunuň bilen birlikde, materiallary öwreniş barlaghanalarynda baý ýerli mineral çig mallar, hususan-da, Garabogazköl aýlagynyň himiki birleşmeleri we ýurdumyzyň köp sanly mineral känleri çuňňur öwrenilýär. Alymlar kompozit materiallaryny, ýokary derejeli gury gurluşyk garyndylaryny we häsiýetnamalary boýunça daşary ýurt analoglaryndan has üstün ýörite gorag örtüklerini öndürmek üçin fiziki-himiki kadalary işläp taýýarlaýarlar.
Biologik ylymlaryň we öňdebaryjy materiallary öwrenişiň sepgidinde tehnoparkda düýbünden täze ugur — fotosintez ediji sianobakteriýalaryň esasynda bionanokompozitleri döretmek ugry ýola goýulýar. Bu mikroorganizmler öňünden programmalaşdyrylan fiziki we himiki häsiýetli nanogurluşly materiallaryň gönükdirilen sintezi üçin janly matrissa hökmünde ulanylýar. Şeýle biomimetiki ýol bilen alynýan materiallar ýeňilligi, çeýeligi we berkligi bilen tapawutlanýar. Şeýle materiallara “akylly” ekologik jaý gurluşygyndan başlap, takyk abzallaryň we biomedisina komponentleriniň önümçiligi ýaly giň ugurlarda uly isleg bildirilýär. Geljekde daşky gurşawa zyýan ýetirýän adaty plastikleri we polimerleri çalşyp biljek, doly dargaýan biologik materiallary döretmek bu işläp taýýarlamalaryň amaly ähmiýetidir.
TYA-nyň Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň ýurdumyzda azyk bolçulygyny berkitmäge we oba hojalyk toplumyny ösdürmäge goşýan iň möhüm goşantlarynyň biri hem oba hojalygy üçin biologik işjeň serişdeleri we “akylly” iýmitlendiriş ulgamlaryny işläp taýýarlamakdyr. Hünärmenler topragyň hasyl berijiligini we oba hojalyk ekinleriniň hasyllylygyny ýokarlandyrmak boýunça yzygiderli ylmy-barlag işlerini alyp barýarlar.
Parkyň alymlary tarapyndan Tüwergyr käniniň goňur kömrüniň esasynda toplumlaýyn organomineral dökünleri öndürmegiň tehnologiýasy üstünlikli esaslandyryldy we patentleşdirildi. Gumin turşulygy we zerur mikroelementler bilen baýlaşdyrylan bu dökünler diňe bir ösümlikleriň ösüşine ýardam bermek bilen çäklenmän, eýsem, topragyň gurluşyny hem düýpli gowulandyrýar, onuň suw saklama ukybyny ýokarlandyrýar we suwaryş suwuna bolan islegi azaldýar.
Topinambury (ýer armydy) toplumyň tejribe meýdançalarynda senagat taýdan medenileşdirmek we galyndysyz düýpli gaýtadan işlemek boýunça geçirilen ylmy-barlag işleri tehnoparkyň metbugatda iň köp beýan edilýän we ykdysady taýdan geljegi uly taslamalarynyň biridir. Bu ýokary hasylly ösümlik seýrek, ýokary likwidli önümleriň köp görnüşini almak üçin gymmatly çig mal bolup durýar. Toplumda işlenip taýýarlanylan tehnologik reglamentleriň esasynda topinamburyň miwesinden azyk we derman serişdeleri senagatynda tebigy prebiotikler hem-de stabilizatorlar hökmünde uly isleg bildirilýän gymmatly polisaharidler — inulin we pektin alynýar.
Topinambury gaýtadan işlemek prosesi doly derejede galyndysyzdyr. Peýdaly maddalar ekstraksiýa edilenden soňra galýan galyndylardan maldarçylyk we guşçulyk hojalyklarynyň islegleri üçin ýokary proteinli bioiýmler we witamin goşundylary öndürilýär. Bu bolsa maldarçylyk pudagynyň ot-iým binýadyny pugtalandyrmaga ýardam berýär.
Asyrlarboýy halkymyz üçin saglyk çeşmesi bolup hyzmat eden Türkmenistanyň baý ösümlik dünýäsini düýpli öwrenmek hem möhüm ugurlaryň biridir. Tehnoparkyň alymlary Gahryman Arkadagymyzyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp jiltli ylmy-ensiklopedik eserine esaslanyp, biologik işjeň birleşmeleri bölüp almak maksady bilen, endemik ösümlikleriň görnüşleriniň ýokary tehnologik skriningini amala aşyrýarlar. Bu işiň netijesinde Köpetdag ýowşanynyň we beýleki dermanlyk ösümlikleriň ekstraktlarynyň esasynda ýokary antibakterial we antioksidant işjeňligini görkezýän nanoemulsiýalar patentleşdirildi.
Merkez ministrlikleriň, döwlet konsernleriniň, şeýle hem Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalary bolan hususy kärhanalaryň göni sargytlary boýunça hojalyk şertnamaly ylmy-barlag we tejribe-konstruktorçylyk işleriniň giň toplumyny ýerine ýetirip, döwlet-hususy hyzmatdaşlyk ulgamyny işjeň ösdürýär. Tehnopark ýurdumyzyň işewürlerine çig malyň fiziki-himiki barlagyny geçirmäge, tehniki şertleri işläp taýýarlamaga, tehnologik ulgamy taslamalaşdyrmaga hem-de gurulýan önümçilik desgalarynyň garaşsyz ekologik seljermesini geçirmäge mümkinçilik berýär.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiýa parky Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň, Aziýa we Ýewropa ýurtlarynyň esasy ylmy-tehnologiýa parklary, ylmy-barlag institutlary we innowasiýa merkezleri bilen hyzmatdaşlygy yzygiderli giňeldýär. Halkara grantlara, akademiki alyşma maksatnamalaryna we ylmy-amaly maslahatlara gatnaşmak türkmen alymlaryna hemişe dünýäniň ylmy gazananlaryndan habarly bolmaga, innowasiýalary dolandyrmagyň öňdebaryjy tejribesini öwrenmäge mümkinçilik berýär.
Şeýlelikde, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiýa parky milli ykdysadyýetimizi döwrebaplaşdyrmagyň kuwwatly we ýokary netijeli guraly hökmünde eýeleýän ornuny pugtalandyryp, ýurdumyzyň intellektual mümkinçilikleriniň durnukly ykdysady ösüşi üpjün edýän önümçilik kuwwatyna öwrülýändigini aýdyň görkezýär.