Türkmen-rus Margiana arheologik ekspedisiýasynyň sentýabr – oktýabr aýlarynda bürünç eýýamyna degişli Goňurdepe ýadygärliginde geçirilen üçünji, jemleýji tapgyry tamamlandy.
Barlaglar Türkmenistanyň Taryhy we medeni ýadygärlikleri goramak, öwrenmek we rejelemek baradaky milli müdirliginiň hem-de «Gadymy Merw» döwlet taryhy-medeni goraghanasynyň hünärmenleri tarapyndan, Russiýanyň Ylymlar akademiýasynyň iki instituty, ýagny N.N. Mikluho-Maklaý adyndaky Etnologiýa we antropologiýa instituty we Maddy medeniýetiň taryhy institutynyň hünärmenleri bilen bilelikde amala aşyryldy.
Geçirilen meýdan işleriniň möwsümi gymmatly tapyndylaryň birnäçesini ýüze çykardy. Esasy açyş ilkinji gezek tapylan bäş sany yzly-yzyna ýerleşýän jaýlananlaryň topary boldy. Bu tapgyrlaýyn döredilen dürli döwürlere degişli toplumdyr. Gabyrlar biri-biriniň yzyndan gurlupdyr. Olarda yzly-yzyna iki sany uly adam we bir çaga jaýlanypdyr.
Umuman alanyňda, taryh ylymlarynyň doktory, ekspedisiýanyň ýolbaşçysy Nadežda Dubowanyň sözlerine görä, möwsüm örän şowly boldy. Gazuw-agtaryş işleriniň dowamynda jemi 160-a golaý tapyndy ýüze çykarylyp, olaryň 27-si keramiki gaplardyr. Iň üns çekiji tapyndylaryň hatarynda russiýaly antropolog we arheolog seýrek duş gelýän bürünç oba hojalyk zähmet guralyny, şeýle hem agaç işläp bejermek üçin ulanylýan gurallary – isgene we kesgiç gurallaryň biri bolan stameskany aýratyn belledi.
Meýdan işleri tamamlanandan soň, Marguş ýurdundan tapylan tapyndylary öwrenmek işleri Mary welaýatynyň Taryhy we ülkäni öwreniş muzeýinde hem-de Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýinde dowam etdirildi.
Bu barlaglaryň maksady Murgap derýasynyň gadymy deltasynda tapylan ähli tapyndylaryň katalogyny düzmekden ybaratdyr. «Margiananyň iri daş önümleri» diýlip atlandyrylan katalogyň elektron görnüşi ilkinji gezek 2021-nji ýylda neşir edilipdi. Neşirde bellenilişi ýaly, Margiananyň ýadygärlikleri häzirki wagtda Baktriýa – Margiana arheologik medeniýetiniň (BMAM) düzüminde iň täsin we giň gerimde öwrenilen ýadygärlikleriň biri bolup durýar.
Birinji çapynyň birinji bölüminde BMAK (Baktriýa – Margiana arheologik toplumy) üçin häsiýetli bolan üç toparly tapyndy – Türkmenistanyň we Russiýanyň muzeýlerinde saklanýan daşdan ýasalan kiçi sütünjikler, diskler we hasalar baradaky maglumatlar jemlenendir. Mundan başga-da, kitapda Margiananyň özi barada gysgaça maglumat berilýär. Bu iş «Awestada» Mouru, Behistun ýazgylarynda Marguş, antik awtorlaryň eserlerinde bolsa Margiana ady bilen belli bolan gadymy ýurduň çäginden tapylan tapyndylar hakyndaky neşirler tapgyryny açýar. Neşir Gadymy Gündogaryň arheologiýasy we taryhy boýunça hünärmenler, şeýle-de giň okyjylar köpçüligi üçin niýetlenendir.
2024-nji we 2026-njy ýyllaryň meýdan möwsümleriniň aýratynlygy arheologik toplumlary häsiýetlendirmek üçin köp halatlarda esasy binýat bolup hyzmat edýän keramiki önümlere (küýzegärçilik önümlerine) has uly üns berilmegi boldy. Agzalan muzeýlerde saklanýan şeýle önümleriň diňe arheologik taýdan bitin nusgalarynyň sany hem onlarça müň birlikden geçýär.
Her bir zat berk düzgün esasynda suratlandyrylýar, surata düşürilýär we çyzylýar. Ekspedisiýanyň meýilnamalaryna ýenede üýtgeşik tapyndylaryň 3D görnüşindäki elektron, soňra bolsa plastmassa nusgalaryny döretmek hem girýär.
Işiň möhüm ugurlarynyň biri hem dikeldiş döwri boldy. Aşgabat şäherindäki Türkmenistanyň Şekillendiriş sungaty muzeýiniň Russiýa Federasiýasynyň Döwlet ylmy-barlag dikeldiş institutynyň (RFDYBDI) suratkeş-restawratory Galina Weresoçkaýanyň gatnaşmagynda müňlerçe bölekden ybarat bolan üýtgeşik goňur mozaikalaryny barlamak we öwrenmek işi dowam etdirildi. Hünärmen her bir toplumy jikme-jik gözden geçirdi, aýry-aýry tesseralary berkitdi we tapgyrlaýyn ýapyşdyrdy. Şeýle zähmet sarp edýän iş artefaktlaryň ýagdaýyny durnuklaşdyrmaga we olaryň mundan beýläk hem zaýalanmagynyň öňüni almaga mümkinçilik berdi.
Türkmen we rus hünärmenleriniň arasyndaky hyzmatdaşlyk gadymy Marguş ýurdunyň bahasy ýetip bilmejek medeni mirasyny saklap galmaga kömek edýär we ýurtlaryň arasyndaky dostlukly gatnaşyklary berkitmäge goşant goşýar. Goňurdepede arheologik gazuw-agtaryş işleriniň dowamy 2027-nji ýylyň ýazyna meýilleşdirildi.
