Adamzat taryhynda iň weýrançylykly we gan döküşikli urşuň başlanan senesi taryha girip, ol barha arany açýar. Ýöne, dünýäni faşizmden halas edip, gahrymanlar baradaky ýadygärlik baky ýaşar. Beýik Watançylyk urşunyň söweş meýdanlarynda türkmen esgerleriniň 740 müň sanysy – urşa gidenleriň ikiden biri – wepat boldy.
Türkmen mugallymlarynyň görkezen garhymançylykly we batyrgaý edermenlikleri hiç wagt unudylmaz. Olaryň müňlerçesi esger boldular. Çagalary okatmagyň ýerine, olar harby lybaslaryny geýdiler, ruçkany we görkezme tagtasyny ýaraga çalşyp, Watan goragyna gitdiler.
Türkmenistandan urşa mugallymlaryň 5 müňden gowragy gitdi. Olaryň hatarynda Sowet Soýuzynyň Gahrymanlary – mekdep direktory Täçmämet Nyýazowy, mekdep müdiri Annagylyç Ataýewi, mugallymlar Oraz Annaýewi, Saparmet Hajaýewi, Mülki Baýramowy, Pena Rejebowy, A.I.Belodedowy, I.D.Pawlowy we beýelekileri görkezmek bolar.
Moskwanyň eteginde bolan söweşde 36-njy hüjüm ediji toparyň komissary Aýtguly Geldiýew wepat boldy. Şonda onuň bary-ýogy 30 ýaşy bardy. Ol urşy TSSR-iň bilim boýunça halk komissary wezipesinde garşy aldy. Ony urşa ugratmaklyga düýpli garşy boldular, ýöne ol öz diýenini edip, beýlekiler üçin görelde bolup, urşuň başynda meýletinçi hökmünde gitdi.
Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabyndan kiçi seržant Gurban Durdy urşy serhetde garşy aldy. Ol faşistler bilen birinji söweşe eýýäm 1941-nji ýylyň 22-nji iýunynda rumyn-bessarabiýa serhedinde başlady. Atyjylyk bölüminiň komandiri 1941-nji ýylyň 27-nji iýulynda strategiki ähmiýeti bolan belentligi almak ugrunda bolan söweşde edermenlik we gahrymançylyk görkezdi. Top okunyň ýarylmagy onyň goluny ýoldy, ýöne ol ýaralanandygyna garamazdan bölümiň çozuşyny alyp bardy. Gurban Durdy türkmenistanlylaryň arasynda ilkinji bolup Sowet Soýuzynyň Gahrymany diýen ada mynasyp boldy. 1942-nji ýylda demobizlenip, Aşgabada gaýdyp gelenden soňra, ol mugallymçylyk institutyny tamamlady we taryh mugallymy bolup, soňra bolsa Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň muzeýiniň direktory bolup işledi.
Uruşdan öň Aşgabatda taryh mugallymy bolup işlän, Sowet Soýuzynyň Gahrymany, uly seržant Pena Rejebow Stalingradyň eteginde ilkinji gezek söweşe gatnaşdy. Ýewropa ýurtlaryny faşizmden halas edip, ol Berline çenli baryp ýetdi. Polşadaky Wisla derýasyny geçenlerinde ol iki aýagyndan hem ýaralanýar, ýöne söweş tabşyrygyny mertlerçe ýerine ýetirdi. Uruş ýyllarynda batyrlyk we gahrymançylyk görkezendigi üçin söweş ordenleriniň we medallarynyň bäşisi bilen sylaglandy. Uruş gutarandan soňra Pena Rejebow Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynda işledi.
Uruşdan öň Daşoguz welaýatynyň Tagta şäherçesinde mekdebe müdirlik eden 97-nji Türkmen atly goşun diwiziýasynyň wekili, 294-nji atly goşun polkynyň eskadronynyň komandiri Annagylyç Ataýew 28 gahryman-pamfilowçylaryň edermenligini gaýtalady. Ol Rostow oblastynyň Belaýa Kalitwa stansiýasynda eskadron bilen belentligi eýeläp, 1943-nji ýylyň ýanwar aýynda wepat bolýar hem-de wepat bolandan soňra oňa Sowet Soýuzynyň Gahrymany diýen at dakylýar. Bu belentligi soňra “Baky belentlik” diýlip atlandyrylýar. Bu ýerde monument gurlup, ol ýeňijileriň edermenligine hormat goýulýan ýerine öwrüldi.
Demirgazyk Osetiýada Çikola obasynda Kawkazy goramak ugrunda bolan söweşde Kerki etrabyndan başlangyç synp mugallymy – Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Ataýewiň kakasy Atamyrat Nyýazow gahrymanlarça wepat bolýar.
Urşuň gutarmagyna bir hepde galanda – 1945-nji ýylyň 26-njy aprelinde germaniýanyň Kotbus şäherinde Tejenli mugallym Muhammet Ataýew gahrymanlarça wepat bolýar. Faşistler bilen barlyşyksyz göreşde tankyň komandiri duşmana boýun bolman öz ekipažy bilen ýanyp, wepat bolýarlar.
1943-nji ýylyň 6-njy aprelinde Aşgabat oblastynyň Kirow raýonynyň “Gyzyl çarwa” kolhozynda ýerleşýän 6-njy orta mekdebiniň direktory Berdimuhammet Annaýew - Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň atasy – raýat egin-eşiklerini harby lybasa çalşyp, meýletinçi hökmünde urşa gitdi. 2-nji Ukrain frontunyň 748-nji atyjylyk polkunyň ýefreýtory duşmanlara garşy batyrgaý we gaýduwsyz göreşdi. Şol söweşleriň birinde duşmanlaryň bombolamasy netijesinde ol oskolokdan ýaralandy. 1944-nji ýylyň oktýabr aýynda uruşdan öňki ýolbaşçylyk eden mekdebine direktor bolup gaýdyp geldi. Ol okuw otaglaryna aýlanyp we okuwçylarynyň gözlerine äňedip, öz terbiýeleýän çagalaryna esgerleriň we komandirleriň uruşda görkezýän edermenlikleri barada gürrüň berýär, şol bir wagtyň özünde ol okuwçylaryň kakalarynyň uly ýeňiş gazanyp, mähriban ojaklaryna gaýdyp geljekdikleri barada olary ynandyryp, şatlandyrýardy.
Ýolöteniň 2-nji orta mekdebiniň mugallymlary hem Watanymyzy goramaga gatnaşdylar. Olaryň biri mekdebiň harby tälimçisi A.P.Petrow 1941-nji ýylyň iýun aýynyň ahyrynda meýletinçi hökmünde urşa gitdi. Tomsuň ahyrynda bolsa mekdebiň buýruklar kitabynda: “Men Gyzyl Goşunyň hataryna gidýärin. Mekdebiň müdiri: Awdeýew” diýen ýazgy peýda boldy.
Urşuň ilkinji ýylynda raýon harby komissarlygynyň çagyryş haty boýunça mugallymlar B.P.Ýefimow, Akber Guseýnow, harby tälimçi A.M.Dorornow dagy urşa gitdiler.1942-nji ýylda – nemes dili mugallymy W.F.Konard, 1943-nji ýylda bolsa – mekdep müdiriniň wezipesini ýerine ýetiriji I.G.Ignatenko urşa gitdiler.
Mugallymlar diňe bir söweş meýdanlarynda däl, eýsem tylda hem edermenligiň we watany söýmekligiň nusgasyny görkezdiler. Ýurtda işçi güýji ýetmeýärdi. Urşa giden erkekleriň ýerine, ekin meýdanlarynda we stanoklaryň başynda aýallar we ýetginjekler işleýärdi. TSSR-iň Halk Komissarlygy Soweti tarapyndan 1942-nji ýylyň aprel aýynda kabul eden ýörite Karar esasynda oba ýerlerinde mugallymlaryň ýolbaşçylygynda oba hojalyk işlerine gatnaşmak üçin toparlar döredildi. Olar okuwçylar bilen bilelikde pagtaçylygyň, ýüpekçiligiň we ekerançylygyň esaslaryny öwrenýärdiler, mallaryň sanawyny geçirýärdiler, şenbe we ýekşenbe günleri işleýärdiler. Mugallymlar mekdeplerde okuwçylar üçin gyzgynjak ertirligi taýýarlaýardylar, çörek kartoçkalaryny paýlaýardylar.
Mekdeplerde mugallymlar sapaklardan soňra harby goşuna çagyrylýanlar bilen sapak geçýärdiler, olara sowat öwredýärdiler. Mugallym zenanlary taýýarlamak boýunça ýokary synlarda okaýan gyzlary okatmak boýunça kurslar döredildi. Gijelerine bolsa mugallymlar depderleri barlaýardylar, indiki güniň okuwyna taýýarlyk görýärdiler.
Uruş ýyllarynda gospitaldan soňra, olaryň Türkmenistanda 40 töweregi bardy, esgerler we komandirler Ýöleten şäherinde döredilen bejeriş-dikeldiş merkezinde bejergi aldylar. Mekdep okuwçylary olara şeflik kömeklerini: palatalary ýuwup-süpürýärdiler, odun taýýarlaýardylar, esgerlere öýlerine we söýgülilerine hat ýazyşmaga kömek berýärdiler, konsert bilen çykyş edýärdiler, ýaralanlaryň iýmitini gowulandyrmak üçin çölden pyşbagany we olaryň ýumurtgalaryny çöpleýärdiler. Olaryň her biri duşmandan üstün çykylmagyna mynasyp goşant goşýandyklaryna buýsanýardylar.
Eger-de esgerlere saglyklary we bilimleri mümkinçilik berse, olara urşa gidenleriň ýerine mekdebe kömek berýärdiler. Olaryň biri hem – ordenli, Kursk dugasynyň söweşiniň gahrymany Wasiliý Andereýewiç Smesowdyr. Ýaralanandan soňra bejergide bolmak bilen, ol Ýolötende öz ykbalyny tapdy, oňa öýlendi we saglyk ýagdaýy boýunça 2-nji mekdepde himiýa we biologiýa boýunça işlemäge galdy. Köp wakalaryň şaýady bolan bu urşa gatnaşyjy okuwçylara urşuň ýowuz wakalary barada gürrüň bererdi, uruş wakalaryny öz gözi bilen gören gürrüň bermese, başga kim gürrüň bersin, olary edermenlik we gahrymanlyk ruhunda terbiýeleýärdi.
Bütin türkmen halky ýaly, mugallymlar hem ýeňis sagadynyň ýakynlaşdyrmak üçin ellerinde baryny edýärdiler. Olar okuwçylar bilen bilelikde fronta ýyly eşikleri ugradýardylar, gymmatly şaý-sepleri we obligasiýalary goranyş gaznasyna tabşyrýardylar, “Ýaş pioner” eskadriliýasynyň uçarlaryny ýasamak üçin serişdeler ýygnaýardylar.
Türkmenistanlylar uruşda ýeňiş gazanylmagynda ýokary baha mynasyp boldular. Olaryň hatarynda uruş ýyllarynda zähmet edermenligi medaly bilen sylaglanan mugallymlar köp. Olar özleriniň mukaddes borçlaryny uly hormat we mynasyp ýerine ýetirdiler. Olaryň hormatyna Türkmenistanyň ähli mekdeplerinde watansöýüjilik çäreleri geçirilýär.
Türkmen mugallymlarynyň görkezen garhymançylykly we batyrgaý edermenlikleri hiç wagt unudylmaz. Olaryň müňlerçesi esger boldular. Çagalary okatmagyň ýerine, olar harby lybaslaryny geýdiler, ruçkany we görkezme tagtasyny ýaraga çalşyp, Watan goragyna gitdiler.
Türkmenistandan urşa mugallymlaryň 5 müňden gowragy gitdi. Olaryň hatarynda Sowet Soýuzynyň Gahrymanlary – mekdep direktory Täçmämet Nyýazowy, mekdep müdiri Annagylyç Ataýewi, mugallymlar Oraz Annaýewi, Saparmet Hajaýewi, Mülki Baýramowy, Pena Rejebowy, A.I.Belodedowy, I.D.Pawlowy we beýelekileri görkezmek bolar.
Moskwanyň eteginde bolan söweşde 36-njy hüjüm ediji toparyň komissary Aýtguly Geldiýew wepat boldy. Şonda onuň bary-ýogy 30 ýaşy bardy. Ol urşy TSSR-iň bilim boýunça halk komissary wezipesinde garşy aldy. Ony urşa ugratmaklyga düýpli garşy boldular, ýöne ol öz diýenini edip, beýlekiler üçin görelde bolup, urşuň başynda meýletinçi hökmünde gitdi.
Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabyndan kiçi seržant Gurban Durdy urşy serhetde garşy aldy. Ol faşistler bilen birinji söweşe eýýäm 1941-nji ýylyň 22-nji iýunynda rumyn-bessarabiýa serhedinde başlady. Atyjylyk bölüminiň komandiri 1941-nji ýylyň 27-nji iýulynda strategiki ähmiýeti bolan belentligi almak ugrunda bolan söweşde edermenlik we gahrymançylyk görkezdi. Top okunyň ýarylmagy onyň goluny ýoldy, ýöne ol ýaralanandygyna garamazdan bölümiň çozuşyny alyp bardy. Gurban Durdy türkmenistanlylaryň arasynda ilkinji bolup Sowet Soýuzynyň Gahrymany diýen ada mynasyp boldy. 1942-nji ýylda demobizlenip, Aşgabada gaýdyp gelenden soňra, ol mugallymçylyk institutyny tamamlady we taryh mugallymy bolup, soňra bolsa Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň muzeýiniň direktory bolup işledi.
Uruşdan öň Aşgabatda taryh mugallymy bolup işlän, Sowet Soýuzynyň Gahrymany, uly seržant Pena Rejebow Stalingradyň eteginde ilkinji gezek söweşe gatnaşdy. Ýewropa ýurtlaryny faşizmden halas edip, ol Berline çenli baryp ýetdi. Polşadaky Wisla derýasyny geçenlerinde ol iki aýagyndan hem ýaralanýar, ýöne söweş tabşyrygyny mertlerçe ýerine ýetirdi. Uruş ýyllarynda batyrlyk we gahrymançylyk görkezendigi üçin söweş ordenleriniň we medallarynyň bäşisi bilen sylaglandy. Uruş gutarandan soňra Pena Rejebow Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynda işledi.
Uruşdan öň Daşoguz welaýatynyň Tagta şäherçesinde mekdebe müdirlik eden 97-nji Türkmen atly goşun diwiziýasynyň wekili, 294-nji atly goşun polkynyň eskadronynyň komandiri Annagylyç Ataýew 28 gahryman-pamfilowçylaryň edermenligini gaýtalady. Ol Rostow oblastynyň Belaýa Kalitwa stansiýasynda eskadron bilen belentligi eýeläp, 1943-nji ýylyň ýanwar aýynda wepat bolýar hem-de wepat bolandan soňra oňa Sowet Soýuzynyň Gahrymany diýen at dakylýar. Bu belentligi soňra “Baky belentlik” diýlip atlandyrylýar. Bu ýerde monument gurlup, ol ýeňijileriň edermenligine hormat goýulýan ýerine öwrüldi.
Demirgazyk Osetiýada Çikola obasynda Kawkazy goramak ugrunda bolan söweşde Kerki etrabyndan başlangyç synp mugallymy – Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Ataýewiň kakasy Atamyrat Nyýazow gahrymanlarça wepat bolýar.
Urşuň gutarmagyna bir hepde galanda – 1945-nji ýylyň 26-njy aprelinde germaniýanyň Kotbus şäherinde Tejenli mugallym Muhammet Ataýew gahrymanlarça wepat bolýar. Faşistler bilen barlyşyksyz göreşde tankyň komandiri duşmana boýun bolman öz ekipažy bilen ýanyp, wepat bolýarlar.
1943-nji ýylyň 6-njy aprelinde Aşgabat oblastynyň Kirow raýonynyň “Gyzyl çarwa” kolhozynda ýerleşýän 6-njy orta mekdebiniň direktory Berdimuhammet Annaýew - Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň atasy – raýat egin-eşiklerini harby lybasa çalşyp, meýletinçi hökmünde urşa gitdi. 2-nji Ukrain frontunyň 748-nji atyjylyk polkunyň ýefreýtory duşmanlara garşy batyrgaý we gaýduwsyz göreşdi. Şol söweşleriň birinde duşmanlaryň bombolamasy netijesinde ol oskolokdan ýaralandy. 1944-nji ýylyň oktýabr aýynda uruşdan öňki ýolbaşçylyk eden mekdebine direktor bolup gaýdyp geldi. Ol okuw otaglaryna aýlanyp we okuwçylarynyň gözlerine äňedip, öz terbiýeleýän çagalaryna esgerleriň we komandirleriň uruşda görkezýän edermenlikleri barada gürrüň berýär, şol bir wagtyň özünde ol okuwçylaryň kakalarynyň uly ýeňiş gazanyp, mähriban ojaklaryna gaýdyp geljekdikleri barada olary ynandyryp, şatlandyrýardy.
Ýolöteniň 2-nji orta mekdebiniň mugallymlary hem Watanymyzy goramaga gatnaşdylar. Olaryň biri mekdebiň harby tälimçisi A.P.Petrow 1941-nji ýylyň iýun aýynyň ahyrynda meýletinçi hökmünde urşa gitdi. Tomsuň ahyrynda bolsa mekdebiň buýruklar kitabynda: “Men Gyzyl Goşunyň hataryna gidýärin. Mekdebiň müdiri: Awdeýew” diýen ýazgy peýda boldy.
Urşuň ilkinji ýylynda raýon harby komissarlygynyň çagyryş haty boýunça mugallymlar B.P.Ýefimow, Akber Guseýnow, harby tälimçi A.M.Dorornow dagy urşa gitdiler.1942-nji ýylda – nemes dili mugallymy W.F.Konard, 1943-nji ýylda bolsa – mekdep müdiriniň wezipesini ýerine ýetiriji I.G.Ignatenko urşa gitdiler.
Mugallymlar diňe bir söweş meýdanlarynda däl, eýsem tylda hem edermenligiň we watany söýmekligiň nusgasyny görkezdiler. Ýurtda işçi güýji ýetmeýärdi. Urşa giden erkekleriň ýerine, ekin meýdanlarynda we stanoklaryň başynda aýallar we ýetginjekler işleýärdi. TSSR-iň Halk Komissarlygy Soweti tarapyndan 1942-nji ýylyň aprel aýynda kabul eden ýörite Karar esasynda oba ýerlerinde mugallymlaryň ýolbaşçylygynda oba hojalyk işlerine gatnaşmak üçin toparlar döredildi. Olar okuwçylar bilen bilelikde pagtaçylygyň, ýüpekçiligiň we ekerançylygyň esaslaryny öwrenýärdiler, mallaryň sanawyny geçirýärdiler, şenbe we ýekşenbe günleri işleýärdiler. Mugallymlar mekdeplerde okuwçylar üçin gyzgynjak ertirligi taýýarlaýardylar, çörek kartoçkalaryny paýlaýardylar.
Mekdeplerde mugallymlar sapaklardan soňra harby goşuna çagyrylýanlar bilen sapak geçýärdiler, olara sowat öwredýärdiler. Mugallym zenanlary taýýarlamak boýunça ýokary synlarda okaýan gyzlary okatmak boýunça kurslar döredildi. Gijelerine bolsa mugallymlar depderleri barlaýardylar, indiki güniň okuwyna taýýarlyk görýärdiler.
Uruş ýyllarynda gospitaldan soňra, olaryň Türkmenistanda 40 töweregi bardy, esgerler we komandirler Ýöleten şäherinde döredilen bejeriş-dikeldiş merkezinde bejergi aldylar. Mekdep okuwçylary olara şeflik kömeklerini: palatalary ýuwup-süpürýärdiler, odun taýýarlaýardylar, esgerlere öýlerine we söýgülilerine hat ýazyşmaga kömek berýärdiler, konsert bilen çykyş edýärdiler, ýaralanlaryň iýmitini gowulandyrmak üçin çölden pyşbagany we olaryň ýumurtgalaryny çöpleýärdiler. Olaryň her biri duşmandan üstün çykylmagyna mynasyp goşant goşýandyklaryna buýsanýardylar.
Eger-de esgerlere saglyklary we bilimleri mümkinçilik berse, olara urşa gidenleriň ýerine mekdebe kömek berýärdiler. Olaryň biri hem – ordenli, Kursk dugasynyň söweşiniň gahrymany Wasiliý Andereýewiç Smesowdyr. Ýaralanandan soňra bejergide bolmak bilen, ol Ýolötende öz ykbalyny tapdy, oňa öýlendi we saglyk ýagdaýy boýunça 2-nji mekdepde himiýa we biologiýa boýunça işlemäge galdy. Köp wakalaryň şaýady bolan bu urşa gatnaşyjy okuwçylara urşuň ýowuz wakalary barada gürrüň bererdi, uruş wakalaryny öz gözi bilen gören gürrüň bermese, başga kim gürrüň bersin, olary edermenlik we gahrymanlyk ruhunda terbiýeleýärdi.
Bütin türkmen halky ýaly, mugallymlar hem ýeňis sagadynyň ýakynlaşdyrmak üçin ellerinde baryny edýärdiler. Olar okuwçylar bilen bilelikde fronta ýyly eşikleri ugradýardylar, gymmatly şaý-sepleri we obligasiýalary goranyş gaznasyna tabşyrýardylar, “Ýaş pioner” eskadriliýasynyň uçarlaryny ýasamak üçin serişdeler ýygnaýardylar.
Türkmenistanlylar uruşda ýeňiş gazanylmagynda ýokary baha mynasyp boldular. Olaryň hatarynda uruş ýyllarynda zähmet edermenligi medaly bilen sylaglanan mugallymlar köp. Olar özleriniň mukaddes borçlaryny uly hormat we mynasyp ýerine ýetirdiler. Olaryň hormatyna Türkmenistanyň ähli mekdeplerinde watansöýüjilik çäreleri geçirilýär.
