Ýurduň muzeýlerinde türkmen halkynyň köp asyrlyk taryhyny beýan edýän baý kolleksiýa görkezilýär. Şeýle hem milli lybaslaryň aýratynlyklary giňden görkezildi. Halk lybaslarynyň gadymdan şu günlerimize çenli bolan taryhy – aýna. Onda estetiki garaýyşlar, mental meňzeşlik, wagtyň ruhy we durmuş keşbi beýan edilýär. Türkmeniň her bir täze nesli halk lybaslaryna öz döwrüne mahsus bolan aýratynlyklary goşupdyr.
Türkmenistanyň çäklerinde gadymy obalarda geçirilen gazuw-agtaryş işleri, dürli siwilizasiýalaryň gülläp ösüşiniň artefaktlary bize maddy medeniýetiň ajaýyp dünýäsine – biziň baý mirasymyzyň ajaýyp gatlagyna garamaga mümkinçilik döredýär.
Türkmen halkynyň owadan milli lybaslary gülläp ösýän tebigatyň owadanlygynyň beýany bolup durýar. Ýaz paslynda gadymy toprak oýanýar, meýdanlar owadan gülli hala bürenýär, dag massiwleri we çöllükler göm-göklüge öwrülýär – edil şunuň ýaly hereket edýän çägeli depeler we çeýe sazaklaryň görnüşleri – tikinçiler üçin täze usullary döretmegi höküm edýär. Milli amaly haşam sungatynyň ählisi ajaýyp halylary, lybaslary, geýim-gejimleri, öý hojalygynyň predmetlerini döredýän türkmen zenanlarynyň sazlaşykly dünýä garaýyşlaryna tabyn bolupdyr.
Reňkleriň utgaşmagynda türkmen halylaryna, we geometriki nagyşlaryna, güllerine mahsus bolan we lybas ansamblynyň kompozisiýa bütewiligini bozmaýan gyrmyzy-gyzyl reňkler agdyklyk edýär.
Türkmen ussat zenanlary milli häsiýetlere we däp-dessurlara laýyk gelýän özboluşly matalary dokapdyrlar. “Keteni” ýüpek matasy halkyň arasynda has ýaýran we meşhurdyr, ol gyzyl, gök, sary, benewşe reňklere eýedir. Häzirki wagtda keteniden ýaka bölegini, gyýlan ýerlerini we manžetini nagyşlamak bilen,owadan zenan köýneklerini tikýärler.
Adatça keşdeleme üç reňkde: eger-de ýerligi gyzyl reňk bolsa, onda keşde – gara-ak –sary reňkleriň utgaşmagynda ýerine ýetirilýär. Şu ýerde reňkleriň bu utgaşmasynyň Jeýtun medeniýetiniň (biziň e.öňki VI müň ýyllyk) ýadygärliklerinde yzarlanylýar we ol biziň günlerimizde halylarda, keçelerde we türkmen lybaslarynda saklanyp galypdyr.
Asyrlaryň jümmüşine aralaşýan nagyşlamagyň tebigy usullary, esasan hem geometriki häsiýetli, häzirki zamanda hem durnukly saklanýar: parfiýa däp-dessuryna degişli labyr görnüşindäki “tolkunyň” tizligi, orta asyrlara degişli S-şekilli belgiler we ownuk küşt torundaky, üç burçly görnüşler – ugur-taýpa gurluş döwrüne degişli arhaiki gaplaryň nagyşjagazlary, guşlaryň, ýabany we öý haýwanlarynyň şekilleri – olaryň bedeniniň aýry-aýry bölekleri: aýaklary, dyrnaklary, gözleri, käwagt olaryň shematiki şekilleri nagyşlara geçirilýär. Giň ýaýrawa eýe bolan gadymy nagyş usullarynyň biri hem – haýwanlaryň şahyny şekillendirýän – “goçak” nagşydyr. Şeýle hem “çigildem” we “gülçynar” ýaly ösümlikleri, – çynaryň ýapraklary, çigildem gülleri şekilleri ulanylypdyr. Nagyşlaryň görnüşleri örän köpdür. Olardan “keşde”, “gaýma”, “çigme”, “ilme”, “köjüme”, “orama” ýaly görnüşleri görkezmek bolar.
Zenan geýimleriniň ýakalary we dik gyýmalary nagyş bilen bezelipdir. Zenanlaryň başyna atynýan “çyrpy” we “kürte” aýratyn baý bezelipdir, durmuşa çykan zenanlaryň başyna daňynýan gyňajy, gyzlaryň we erkekleriň tahýalary hem “gaýma” bilen bezelýär.
Erkekleriň lybaslary – don, köýnegiň ýakalary hem nagyş bilen bezelýär, ýöne nagyşlar bu ýerde has agras. Gadymy halk senetçiligi bolan – örme häzirki wagtda hem dowam etdirilýär. Gadymda bolşy ýaly, milli aýratynlygy saklamak bilen, joraplar örülýär.
Zergärçilik önümleri – gyzyl reňkli geýim bilen sazlaşýan hakyk daşy bilen bezelen adaty kümüş bezegleri milli lybasyň aýrylmaz bölegi bolup durýar. Zenanlaryň baýramçylyk geýmini çylşyrymly-şekilli şelpe bilen “çapraz” bezäpdir. Çagalar kümüş bezegi monjuk, hünji, balykgulaklar bilen bezelipdir. Olar boýuna, ele, aýaga dakylypdyr, baş gaba dakylypdyr we geýime tikilipdir.
Teke, salyr we saryk zergärleri haşamlanan gyzyl çaýylan nagyşlary ulanýarlar. Bezeglerde zoomorf we ösümlik usullary – “guş gözi”, “ýylan yzy” gabat gelýär. Amyderýa ýakasynyň türkmen zergärleri öz önümlerine gyzyl çaýmaýarlar. Ýomutlaryň bezeglerinde firýuza we gaplanan nagyşlar ulanylýar.
Özboluşly, baý nagyşlanan milli zenan geýimleri türkmen modaçylary tarapyndan biziň günlerimizde hormat goýulýar. “Ýaka” nagyşy ähli ýaşdaky zenanlaryň arasynda iň ýokary derejäni we meşhurlygy eýeleýär. “Kürte” we “çyrpy” gelinleriň we ýaş aýallaryň arasynda ýokary meşhurlykdan peýdalanýar. Talyplar we mekdep okuwçylary tahýa geýýärler. Ýaşuly adamlar oňaýly milli köýnekleri we donlary, köýnekleri geýmegi halaýarlar.
Şeýlelik bilen, mentallygyň özboluşly çeper beýany bolup durýan nagyş nyşanlarynda we milli lybaslarda türkmen halkynyň medeni-estetiki garaýyşlarynyň ewolýusiýasy, onuň meýli we taryhy tejribesi, däp-dessurlary beýan edilýär.
Türkmenistanyň çäklerinde gadymy obalarda geçirilen gazuw-agtaryş işleri, dürli siwilizasiýalaryň gülläp ösüşiniň artefaktlary bize maddy medeniýetiň ajaýyp dünýäsine – biziň baý mirasymyzyň ajaýyp gatlagyna garamaga mümkinçilik döredýär.
Türkmen halkynyň owadan milli lybaslary gülläp ösýän tebigatyň owadanlygynyň beýany bolup durýar. Ýaz paslynda gadymy toprak oýanýar, meýdanlar owadan gülli hala bürenýär, dag massiwleri we çöllükler göm-göklüge öwrülýär – edil şunuň ýaly hereket edýän çägeli depeler we çeýe sazaklaryň görnüşleri – tikinçiler üçin täze usullary döretmegi höküm edýär. Milli amaly haşam sungatynyň ählisi ajaýyp halylary, lybaslary, geýim-gejimleri, öý hojalygynyň predmetlerini döredýän türkmen zenanlarynyň sazlaşykly dünýä garaýyşlaryna tabyn bolupdyr.
Reňkleriň utgaşmagynda türkmen halylaryna, we geometriki nagyşlaryna, güllerine mahsus bolan we lybas ansamblynyň kompozisiýa bütewiligini bozmaýan gyrmyzy-gyzyl reňkler agdyklyk edýär.
Türkmen ussat zenanlary milli häsiýetlere we däp-dessurlara laýyk gelýän özboluşly matalary dokapdyrlar. “Keteni” ýüpek matasy halkyň arasynda has ýaýran we meşhurdyr, ol gyzyl, gök, sary, benewşe reňklere eýedir. Häzirki wagtda keteniden ýaka bölegini, gyýlan ýerlerini we manžetini nagyşlamak bilen,owadan zenan köýneklerini tikýärler.
Adatça keşdeleme üç reňkde: eger-de ýerligi gyzyl reňk bolsa, onda keşde – gara-ak –sary reňkleriň utgaşmagynda ýerine ýetirilýär. Şu ýerde reňkleriň bu utgaşmasynyň Jeýtun medeniýetiniň (biziň e.öňki VI müň ýyllyk) ýadygärliklerinde yzarlanylýar we ol biziň günlerimizde halylarda, keçelerde we türkmen lybaslarynda saklanyp galypdyr.
Asyrlaryň jümmüşine aralaşýan nagyşlamagyň tebigy usullary, esasan hem geometriki häsiýetli, häzirki zamanda hem durnukly saklanýar: parfiýa däp-dessuryna degişli labyr görnüşindäki “tolkunyň” tizligi, orta asyrlara degişli S-şekilli belgiler we ownuk küşt torundaky, üç burçly görnüşler – ugur-taýpa gurluş döwrüne degişli arhaiki gaplaryň nagyşjagazlary, guşlaryň, ýabany we öý haýwanlarynyň şekilleri – olaryň bedeniniň aýry-aýry bölekleri: aýaklary, dyrnaklary, gözleri, käwagt olaryň shematiki şekilleri nagyşlara geçirilýär. Giň ýaýrawa eýe bolan gadymy nagyş usullarynyň biri hem – haýwanlaryň şahyny şekillendirýän – “goçak” nagşydyr. Şeýle hem “çigildem” we “gülçynar” ýaly ösümlikleri, – çynaryň ýapraklary, çigildem gülleri şekilleri ulanylypdyr. Nagyşlaryň görnüşleri örän köpdür. Olardan “keşde”, “gaýma”, “çigme”, “ilme”, “köjüme”, “orama” ýaly görnüşleri görkezmek bolar.
Zenan geýimleriniň ýakalary we dik gyýmalary nagyş bilen bezelipdir. Zenanlaryň başyna atynýan “çyrpy” we “kürte” aýratyn baý bezelipdir, durmuşa çykan zenanlaryň başyna daňynýan gyňajy, gyzlaryň we erkekleriň tahýalary hem “gaýma” bilen bezelýär.
Erkekleriň lybaslary – don, köýnegiň ýakalary hem nagyş bilen bezelýär, ýöne nagyşlar bu ýerde has agras. Gadymy halk senetçiligi bolan – örme häzirki wagtda hem dowam etdirilýär. Gadymda bolşy ýaly, milli aýratynlygy saklamak bilen, joraplar örülýär.
Zergärçilik önümleri – gyzyl reňkli geýim bilen sazlaşýan hakyk daşy bilen bezelen adaty kümüş bezegleri milli lybasyň aýrylmaz bölegi bolup durýar. Zenanlaryň baýramçylyk geýmini çylşyrymly-şekilli şelpe bilen “çapraz” bezäpdir. Çagalar kümüş bezegi monjuk, hünji, balykgulaklar bilen bezelipdir. Olar boýuna, ele, aýaga dakylypdyr, baş gaba dakylypdyr we geýime tikilipdir.
Teke, salyr we saryk zergärleri haşamlanan gyzyl çaýylan nagyşlary ulanýarlar. Bezeglerde zoomorf we ösümlik usullary – “guş gözi”, “ýylan yzy” gabat gelýär. Amyderýa ýakasynyň türkmen zergärleri öz önümlerine gyzyl çaýmaýarlar. Ýomutlaryň bezeglerinde firýuza we gaplanan nagyşlar ulanylýar.
Özboluşly, baý nagyşlanan milli zenan geýimleri türkmen modaçylary tarapyndan biziň günlerimizde hormat goýulýar. “Ýaka” nagyşy ähli ýaşdaky zenanlaryň arasynda iň ýokary derejäni we meşhurlygy eýeleýär. “Kürte” we “çyrpy” gelinleriň we ýaş aýallaryň arasynda ýokary meşhurlykdan peýdalanýar. Talyplar we mekdep okuwçylary tahýa geýýärler. Ýaşuly adamlar oňaýly milli köýnekleri we donlary, köýnekleri geýmegi halaýarlar.
Şeýlelik bilen, mentallygyň özboluşly çeper beýany bolup durýan nagyş nyşanlarynda we milli lybaslarda türkmen halkynyň medeni-estetiki garaýyşlarynyň ewolýusiýasy, onuň meýli we taryhy tejribesi, däp-dessurlary beýan edilýär.
